De eerste twee afleveringen maken helder hoe groot en complex de problematiek is waar deze moeders in belanden. Hoe vrouwen door structurele genderongelijkheid het onderspit delven als een relatie op de klippen loopt. Hoe het stereotype beeld van dakloosheid doorwerkt in beleid en regelgeving, wat deze vrouwen niet verder helpt. Hoe dakloze moeders niet gezien of erkend worden door instanties en van het kastje naar de muur worden gestuurd. En hoe de onzekerheid over wonen ontzettend veel stress geeft. Wanneer ben je dakloos genoeg om geholpen te worden? De derde aflevering maakt duidelijk hoe belangrijk het is dat je een hulpverlener treft die voor je door het vuur gaat. Jessica ontmoet Pieta Boele, buurtwerker in Dordrecht. Lara Billie Rense, een van de makers van de podcast, gunt iedereen een Pieta Boele. Iemand die je ziet, naar je luistert, naast je blijft staan, met je meedenkt, helpt in het contact met instanties en niet loslaat totdat de problemen zijn opgelost.

Indrukwekkend is hoe deze vrouwen hun eigen ervaringen omzetten in een kracht om andere vrouwen die dakloos zijn, bij te staan. In Dordrecht heeft een groep mensen met ervaring zich collectief ingezet om beleid en regels in de gemeente te veranderen. Opmerkelijk genoeg is dakloosheid in vrijwel geen enkele gemeente een criterium voor urgentie voor een sociale huurwoning. De maatschappelijke opvang biedt bovendien vaak geen plek voor kinderen. In Dordrecht kreeg de actiegroep het voor elkaar dat de gemeente dakloze mensen, in het bijzonder gezinnen en jongeren, wél een urgentie geeft. In de gemeenteraad werd de motie breed gesteund en binnenkort start een pilot met vijftig woningen voor gezinnen en jongeren die dakloos zijn. Daarmee heeft Dordrecht een landelijke primeur. Jessica vertelt hoe trots ze op zichzelf en haar lotgenoten is, dat dit gelukt is. Een proces van empowerment en een hoopvol perspectief.

De podcast is te beluisteren op NPO radio 1 Podcast: https://www.nporadio1.nl/podcasts/waar-slaap-je

Michelle van Tongerloo, huisarts in Rotterdam-Zuid en straatarts bij de Pauluskerk te Rotterdam, heeft een indringend, hartverscheurend en maatschappijkritisch boek geschreven. Indringend, vanwege de ingrijpende, persoonlijke casuïstiek binnen een ontluisterende maatschappelijke context. Hartverscheurend, omdat toenemend individueel fysiek-medisch leed ontstaat door bureaucratie, decentralisatie, complexe regelgeving, marktwerking, overdosering aan hulpverleners en diversificatie van hulpverleningsinstanties: als een moderne verwijsindustrie. Hierdoor ontstaat een soort hulpverleningsrotonde, die veel geld kost, maar de hulpvragende cliënt/patiënt amper soelaas biedt. Maatschappijkritisch, omdat ongedocumenteerden (mensen die geen geldige identiteitspapieren hebben en onverzekerd zijn) en veelal arbeidsmigranten hun recht op zorg en hulpverlening door omstandigheden verliezen. Met alle gevolgen van dien. Geen inkomen, geen huis, geen onderdak, amper medische zorg, amper een menswaardig leven. Bekende problematiek, die ik ook in de geboortezorg en in de academisch-medische wereld van het Erasmus MC tegenkwam. Kwetsbare zwangeren, ongedocumenteerden, dakloos, zwervend, medisch-sociaal zeer kwetsbaar. Met in hun kielzog een tiental (of meer) instanties met wie zij te maken hebben gehad. ‘Een honingraat zonder enige structuur,’ zoals de straatarts dat noemt: ‘Hoe meer problemen, hoe meer professionals.’ Stuurloos, onoverzichtelijk, van-het-kastje-naar de muur-gestuurd, uitzichtloos. Maar ook: wat een overlevers!

Door de uitzichtloosheid waar haar patiënten mee te maken hebben, gaat Van Tongerloo persoonlijke verhalen delen op sociale media. Dit levert bijval op in de vorm van begrip, goederen en financiële ondersteuning. Door crowdfunding kunnen cliënten tóch geholpen worden: medische onkosten, goederen en levensmiddelen worden vergoed. Dat werkt efficiënter, sneller en mensvriendelijker dan wanneer het via de reguliere kanalen geregeld moet worden. Er is moed en visie voor nodig om op deze manier in de zorgpraktijk te staan.

Van Tongerloo roept op om professionele nabijheid te creëren, om bestaanszekerheid beter te organiseren, om de verzorgingsstaat te verbeteren en om de overheid te laten zien dat het anders (directer, goedkoper, menselijker, adequater, beter) kan. Naast het starten van een eigen fonds geeft de auteur pakkende voorbeelden van burgerinitiatieven die aansluiten bij de wijk, de buurt, de directe woonomgeving. Van Tongerloo beschrijft verschillende belangrijke initiatieven, zoals Team Toekomst, De Verbindingskamer en het Instituut voor Publieke Waarden. Het is belangrijk om als sociaal werker van deze geëngageerde werkwijzen en initiatieven kennis te nemen. Mogelijk werkt dit inspirerend en doorbrekend voor de eigen woon- en/of werkomgeving.

Het boek is overzichtelijk opgebouwd in drie delen: de diversiteit aan problemen, de oorzaken en de oplossingen. Door de persoonlijke verhalen en de schrijfstijl is het makkelijk te lezen. Het is zowel meeslepend als schokkend-ontluisterend, en toont een ongemakkelijke kant van Nederland. Van Tongerloo laat de complexiteit en de machteloosheid zien rondom dakloosheid en arbeidsmigratie, maar ook de veerkracht, creativiteit en het doorzettingsvermogen van mensen. Het boek roept op tot transformaties in hulpverleningsland. Van harte aanbevolen.

Uitg. De Correspondent (293 pp; €23,00)

Terwijl de landelijke overheid samen met gemeenten en maatschappelijke partners druk bezig was om het Nationale Actieplan Dakloosheid te ontwikkelen, begonnen een aantal regio’s alvast met eigen projecten. In Utrecht kreeg dit de vorm van het Living Lab ‘Eerst een thuis’. Gemeente, woningcorporaties en opvangorganisaties sloegen de handen ineen om een grote groep dakloze mensen versneld te huisvesten. De Hogeschool Utrecht en de Universiteit van Amsterdam hebben dit Living Lab gevolgd met onderzoek, en daar een goed leesbaar rapport over geschreven, samen met een magazine. Het onderzoek gaat in op de resultaten en de geleerde lessen. Specifiek is er aandacht voor gemengd wonen, waarbij mensen met en zonder geschiedenis van dakloosheid als goede buren samenwonen in nieuwe wooncomplexen.

Het onderzoek laat zien dat het grootste deel van de voormalig dakloze mensen (meer dan 90 procent) nu duurzaam gehuisvest is en dat die stabiele huisvesting een grote bijdrage is aan de kwaliteit van leven. Maar er zijn ook aandachtspunten. Door de focus op snelle plaatsing is er vaak weinig ruimte voor kenmerken, behoeften en wensen van de bewoner. En hoewel het officiële doel was om bewoners óók te helpen bij het vinden van aansluiting met de wijk, bleek daar in de praktijk te weinig tijd voor. Zowel bewoners als begeleiders kregen regelmatig te maken met stigma en de verwachting dat mensen die dakloos zijn geweest, altijd overlast veroorzaken. Bij een burenruzie wordt de schuld al snel gezocht bij de voormalige dakloze persoon.

Het onderzoek laat ook de diversiteit aan zorgbehoeften zien van mensen die dakloos zijn geweest. Sommigen hebben genoeg aan wat ondersteuning in de periode na de verhuizing en kunnen daarna weer zelf verder, terwijl anderen baat hebben bij langdurige ondersteuning door professionals met expertise op het gebied van psychiatrie, verslaving en bemoeizorg. Die diversiteit aan ondersteuningsbehoeften is moeilijk te vatten in één aanpak.

Het onderzoeksrapport en het bijbehorende magazine zijn mooi opgemaakt, met niet alleen onderzoeksresultaten, maar ook persoonlijke verhalen van betrokkenen en mooie foto’s van gemengd-wonencomplexen. Daarmee is het bruikbaar materiaal voor iedereen die wil werken aan het beëindigen van dakloosheid.

Utrecht: Hogeschool Utrecht

Rapport & magazine downloaden op: https://www.hu.nl/onderzoek/projecten/actieonderzoek-living-lab-eerst-een-thuis

Sinds een aantal jaren voert de Hogeschool Utrecht samen met het Kansfonds ETHOS-tellingen uit, om beter zicht te krijgen op omvang en type dakloosheid (zie voor meer achtergrondinformatie over die telling het artikel op pagina 6).

Ondertussen zijn in zeventien regio’s bij 124 gemeenten tellingen uitgevoerd, in drie rondes. De uitkomsten zijn niet alleen in rapportages gepubliceerd, maar ook in een interactieve omgeving. Daar is te zien in welke regio’s geteld is en waar dit jaar geteld zal worden. Als de regio waarin je geïnteresseerd bent al geteld is, kun je die aanklikken. Dan wordt zichtbaar hoeveel mensen in die regio dak- of thuisloos waren op het moment van de telling, en waar zij op dat moment verbleven.

De interactieve omgeving staat op https://ethos.hu.nl

Meer informatie over het ETHOS-onderzoek en de uitgebreide onderzoeksrapportages vind je hier: https://www.hu.nl/onderzoek/projecten/ethos-telonderzoek

In deze video vertelt onderzoeker Ronja Bruins over het belang van een goede telling van dakloosheid: https://stream.hu.nl/players/CCSpozc7-wtzy1Zaa.html