Nihilisme

Bij een aantal van hen was er meer besef dan er tegenwoordig is over de diepere betekenis van secularisatie. In een aangrijpende passage beschrijft Nietzsche het nihilisme als de consequentie van de dood van God: ‘Wie gaf ons de spons om de hele horizon weg te vegen? Dwalen we niet als door een oneindig niets?’

Dat God dood is, is ingrijpend, maar dat mensen nauwelijks lijken te beseffen wat die dood betekent, is volgens Nietzsche misschien wel zorgwekkender. Een gemeenschappelijk beginsel voor ethiek is weg, de geschiedenis heeft geen doel meer, de hoop op een betere wereld heeft geen heilige grondslag meer en er is geen leven meer na onze dood.

Het is de vraag of dit nihilisme de dominante levensbeschouwing gaat worden. Velen hebben zich (gelukkig) kunnen losmaken van de knellende banden van orthodoxe religies. Nu het vrij-zijn-van bereikt is echter, dient zich weer de vraag aan van het vrij-zijn-tot. Als religieuze tradities zich te weinig verhouden tot de moderniteit of er te veel mee samenvallen, verdwijnen ze. Maar als de mens altijd en overal religieus is geweest, heeft die dan misschien aanleg om zich te verbinden met het ‘hogere’?

Zingeving

Volgens filosoof Charles Taylor heeft de mens zo’n hang naar (religieuze) zingeving. In zijn meesterwerk Een seculiere tijd laat hij zien dat de moderniteit mede om die reden niet altijd tot het verdwijnen van (religieuze) zingeving leidt. Ook psychiater Viktor Frankl, die het grootste dieptepunt van onze beschaving, de Holocaust, overleefde, ziet in ieder mens een drang naar zingeving. En die wordt niet gevonden in een gerichtheid op jezelf, maar juist in van betekenis zijn voor de ander. Dat is ook een centrale gedachte in alle religies.

Inspiratiebron

Religieus geloof was voor veel grondleggers van het sociaal werk een belangrijke inspiratiebron. Ook in het hedendaagse sociaal werk is er weer aandacht voor zingeving: in Vakblad Sociaal Werk, in trainingen van de BPSW Academie en in samenwerkingsverbanden waaraan de BPSW deelneemt. Recent pleitte hoogleraar James Kennedy ook voor meer aandacht voor levensbeschouwing door sociaal werkers.
De Duitse filosoof Safranski constateert dat de mens boven de gerichtheid op zichzelf heeft uit te stijgen. Wie dat vermogen veronachtzaamt, veronachtzaamt ook zichzelf.

Door Jan Willem Bruins, directeur BPSW